Antenas de telefonía móbil: Cidadanía activa na defensa da saúde

Cando a lei non protexe, protexe a comunidade: a lección da veciñanza de Filloi

Durante décadas, pensadores como Salvador Giner e Manuel Castells advertiron dunha evidencia: a democracia esixe participación, non espectación. Giner resumíao con contundencia cando afirmaba que “a cidadanía non é só un status; é unha práctica” e que “o primeiro deber do cidadán é exercer a súa cidadanía”, deixando claro que dereitos sen acción derivan en dereitos vulnerables.

Castells, pola súa banda, advertiu que “o poder non é algo que se posúe, senón algo que se exerce” e, en consecuencia, que a cidadanía ten que exercer tamén o seu propio poder democrático se non quere perder a capacidade de decidir sobre a súa vida e o seu territorio.

O que aconteceu en Filloi estes últimos días, no concello de Forcarei (Pontevedra), é un exemplo perfecto desta idea: cando a democracia formal non responde, a cidadanía activa convértese na primeira e na última liña de defensa e plántase diante da maquinaria da obra para impedir que se instale unha antena de telefonía a poucos metros das súas vivendas.

A) A cidadanía activa segundo Giner e Castells

Salvador Giner, en obras como El destino de la libertad ou Sociología, insistiu en que “a democracia débese exercer día a día” e que “un cidadán pasivo é sempre un cidadán diminuído”. Para el, a cidadanía activa era a única garantía de que o poder non se volvese opaco ou autoritario.

Manuel Castells explicou en Communication Power e Networks of Outrage and Hope que “os cidadáns organizados poden crear espazos de autonomía fronte ás estruturas de poder”. Engadía ademais que “sen participación cidadá, a comunicación do poder convértese en dominación”. É dicir: se a xente non intervén, outros intervirán por ela.

Estas formulacións non son teoría abstracta: describen exactamente o que Filloi puxo en práctica.

B) Que di a normativa respecto ás distancias ás vivendas?

A Lei 9/2014, de 9 de maio, Xeral de Telecomunicacións, e a normativa de desenvolvemento que a acompaña (como o Real Decreto 1066/2001) establecen límites de emisión radioeléctrica e obrigas de autorización administrativa para as infraestruturas de telecomunicacións e as antenas, pero non impoñen por si mesmas unha distancia mínima respecto das vivendas.

Isto significa que, mentres se cumpran os límites de exposición e se obteñan as autorizacións previstas, unha antena pode situarse mesmo a poucos metros desas casas. Por iso é tan difícil loitar contra a instalación: a confrontación non se produce no terreo dunha distancia mínima legal, senón en cuestións técnicas (cumprimento de límites de radiación, estudos de impacto, valoración dos riscos, etc.) e urbanísticas (ordenanzas municipais).

Nalgúns concellos si que existen ordenanzas locais que regulan a localización de antenas e incluso poden contemplar distancias ou criterios de compatibilidade urbanística, pero estas normas municipais non poden contravir os límites e requisitos técnicos establecidos polo Estado nin implantan un criterio uniforme de “distancia mínima” a nivel nacional.

En resumo: non hai unha prohibición legal xeral que diga “non pode haber antenas a menos de X metros das casas”, e esta ausencia de distancias obrigatorias é parte da razón pola que a oposición cidadá se ten que centrar noutros argumentos para intentar deter ou reubicar unha antena.

C) Argumentos que pode alegar a cidadanía para frear ou reubicar unha antena

1. Argumentos urbanísticos (os máis efectivos a nivel legal)

Estes son, con diferenza, os que máis éxito teñen nos tribunais:

• Incompatibilidade co Plan Xeral de Ordenación Municipal (PXOM)
  Se a parcela non está cualificada para usos de telecomunicacións, pode ser ilegal instalar a antena.
• Falta de licenza urbanística ou licenza incorrecta
  A empresa precisa licenza de obra ou comunicación previa válida. Calquera defecto pode paralizar a instalación.
• Impacto paisaxístico ou ambiental
  Se o lugar ten protección (paisaxe, patrimonio, zona rural sensíbel), o concello pode denegar ou limitar a instalación.
• Afección a vivendas, camiños, leiras ou servidumes públicas
  Se a infraestrutura invade espazos non permitidos ou incumpre retranqueos urbanísticos.

2. Argumentos procedimentais (frecuentemente ignorados pero moi útiles)

Serven para solicitar medidas cautelares e paralizar a obra mentres se revisa o caso.

• Falta de información previa á cidadanía
  A Lei 39/2015 obriga á administración a permitir participación e acceso ao expediente.
• Ausencia de estudo de impacto radioeléctrico accesible e comprensible
  O estudo debe existir e debe ser público.
• Deficiencias no proxecto técnico
  Ubicación exacta, potencia, inclinación dos paneis, parámetros de emisión… calquera erro pode invalidalo.
• Non cumprimento das obrigas de publicación e exposición do proxecto
  Moitos concellos non expoñen os actos administrativos como deberían.

3. Argumentos de saúde pública (non bloquean por si sós, pero son claves para a presión política)

Aínda que legalmente non se pode prohibir unha antena só “por saúde”, si se pode forzar a prudencia, solicitar informes e activar mecanismos de precaución.

• Aplicación do principio de precaución
  Recoñecido pola UE. Permite pedir máis estudos cando hai incerteza científica.
• Solicitude dun informe independente de saúde ambiental
  Pode pedirse ao Sergas, á Dirección Xeral de Saúde Pública ou a un organismo independente.
• Proximidade excesiva ás vivendas, centros de saúde, escolas ou residencias
  Non hai distancias legais mínimas, pero si pode alegarse risco potencial e estrés veciñal acreditado.
• Dereito constitucional a un ambiente saudable
  Recollido no artigo 45 da Constitución Española.

4. Argumentos de convivencia, impacto social e psicolóxico

Moi utilizados en conflitos comunitarios:

• Aumento do estrés veciñal e impacto no benestar
  Este factor é recoñecido pola OMS.

“O sufrimento das persoas que manifestan hipersensibilidade electromagnética é real, aínda que non haxa evidencia de que a causa sexan os CEM”.
— OMS, Electromagnetic hypersensitivity (Backgrounder)

A OMS tamén salienta que o estrés e a preocupación continuados poden afectar ao benestar e á calidade de vida, incluso cando a fonte non causa dano físico demostrable. Segundo a OMS, a percepción de risco e a falta de información transparente xeran malestar, estrés e deterioro da calidade de vida (Electromagnetic fields and public health: Backgrounder).

Aplicar o principio de precaución —recollido pola Comisión Europea no documento COM(2000)1— é razoable cando unha instalación tecnolóxica se sitúa a escasos metros das vivendas sen estudos independentes accesibles.

• Desvalorización das vivendas próximas
  Demostrable con informes periciais.
• Afectación á calidade de vida e ao contorno rural
  Especialmente relevante en aldeas pequenas.

5. Argumentos políticos e institucionais

Moi importantes cando a vía legal é limitada:

• Solicitude de moratoria municipal para ordenar todas as antenas
• Proposta de ordenanza municipal específica
  Algúns concellos crearon ordenanzas que limitan alturas, ubicacións ou esixen maior transparencia.
• Reclamación de alternativas de ubicación
  A antena pode cumprir a súa función noutro punto menos prexudicial.

D) Filloi: unha comunidade que optou por defender a súa saúde

Ante a pretensión de instalar unha antena de telecomunicacións a poucos metros das casas, a veciñanza de Filloi non quedou calada. Fixeron o que unha cidadanía activa debe facer:

1. Presentaron escritos oficiais no concello de Forcarei, facendo constar a súa oposición e a súa preocupación.
2. Reuníronse coa alcaldesa, reclamando transparencia e alternativas.
3. Solicitaron medidas cautelares, rexistrándoas formalmente no propio concello para deter a obra.
4. E finalmente púxeronse diante da pala, exercendo a acción directa cando a vía institucional non foi suficiente.

Inspirarían a Giner, que advertía que “os dereitos existen porque se exercen, non porque se declaren”, e a Castells, que describiu como “os movementos cidadáns constrúen poder cando se organizan desde abaixo”.

E) A saúde como liña vermella

A veciñanza de Filloi puxo o acento onde ten que estar: na saúde. E fixo ben.

A OMS leva décadas explicando que a saúde está directamente ligada ao contorno. A instalación dunha infraestrutura tecnolóxica preto das vivendas sen estudos coñecidos, sen transparencia e sen diálogo é incompatible co principio de precaución.

A cidadanía activa cumpre aquí un papel esencial:

• pedir información veraz,
• esixir estudos independentes,
• reclamar alternativas,
• defender o dereito a un ambiente seguro.

Como dicía Giner: “a sociedade civil é garante da liberdade cando exerce vixilancia e resistencia”.
E Filloi exerceu ambas.

F) Por que Filloi importa? Porque marca camiño

Filloi confirmou o que Castells describía ao analizar movementos sociais contemporáneos: “cando as persoas se organizan, poden deter decisións impostas desde arriba, mesmo cando parecen inevitables”.

E tamén o que subliñaba Giner: “a democracia é fráxil cando a cidadanía renuncia ao seu papel”.
Filloi non renunciou.

Filloi asumiu o seu papel.

Demostraron que:

• a veciñanza informada é máis forte que calquera trámite apresurado;
• a saúde é motivo suficiente para parar unha obra;
• as institucións deben responder ante as persoas, non ao revés;
• a resistencia pacífica é unha ferramenta lexítima e necesaria.

G) Conclusión: a verdade que Filloi fixo evidente

Filloi ensinou algo que non deberiamos esquecer nunca: A cidadanía activa salva dereitos, salva territorios e salva saúde.

Como diría Giner: “ser cidadán é actuar”. E como engadiría Castells: “o poder constrúese desde abaixo, ou acabará exercéndose desde arriba contra nós”.

En Filloi actuaron. E por iso a excavadora tivo que parar.