Serrabal: unha ampliación mineira que obriga a mirar tamén pola saúde da poboación

A explotación de cuarzo no monte de Serrabal, na contorna do Pico Sacro, afronta unha nova ampliación que suscita cuestións ambientais e sanitarias que, ao noso entender, non poden ser reducidas a unha simple análise da superficie que agora se pretende ampliar.

A documentación ambiental presentada para a Concesión de Explotación Serrabal nº 6073 recoñece a existencia de impactos sobre a atmosfera, o ruído, a calidade do hábitat humano e outros factores ambientais. Pero existe unha cuestión que debería ocupar un lugar central no debate: que efectos tivo a actividade mineira desenvolvida durante anos sobre a poboación que vive nas súas proximidades e que efectos terá a súa continuidade e ampliación?

O Estudo de Impacto Ambiental identifica como fontes de po e partículas as perforacións, as voaduras, a maquinaria, os camións, as pistas e as instalacións de tratamento. O propio documento admite que nos períodos secos aumenta a presenza de partículas en suspensión e que, en condicións de vento, estas poden dispersarse na dirección do vento. Tamén recoñece a relación entre estas emisións e a saúde humana.

Non estamos, ademais, ante unha explotación de calquera material.

Unha mina de cuarzo con preto dun 99 % de SiO₂

O Estudo Xeotécnico da propia explotación sinala que a lei media do cuarzo recristalizado de gran groso a medio se sitúa preto do 99 % de SiO₂.

Esta circunstancia fai necesario falar especificamente da sílice cristalina respirable, e non simplemente de «po».

A sílice cristalina respirable está asociada a enfermidades graves, entre elas a silicose e o cancro de pulmón. A normativa española recoñece especificamente o risco derivado da exposición a este axente e a normativa mineira conta con regulación específica para a protección fronte á inhalación de po e sílice cristalina respirables.

Isto non significa que se poida afirmar, sen máis, que as persoas residentes na contorna padezan enfermidades causadas pola explotación. Pero precisamente por iso é necesario investigar.

Se durante anos existiu unha actividade extractiva de cuarzo, con perforacións, voaduras, trituración, transporte e movemento de materiais, a pregunta razoable é se existen datos ambientais e sanitarios que permitan coñecer a exposición acumulada da poboación.

Non abonda con estudar o futuro

A avaliación ambiental da ampliación debe estudar os impactos que a nova actuación pode producir. Pero tamén resulta razoable reclamar unha avaliación retrospectiva da actividade xa desenvolvida.

É dicir: analizar os datos ambientais existentes, as medicións de po e partículas, as emisións, o ruído, as vibracións, as voaduras e, cando existan datos dispoñibles, a evolución dos indicadores sanitarios da poboación residente na contorna.

Non se trata de atribuír automaticamente á mina unha enfermidade concreta dunha persoa.

Trátase de algo diferente: comprobar se existen indicios, tendencias ou patróns que permitan identificar unha posible afección da actividade mineira sobre a saúde pública.

Por iso debería analizarse todo o período de actividade susceptible de ter producido afeccións e, como mínimo, os últimos dez anos, empregando datos agregados e anonimizados e comparándoos, cando sexa metodoloxicamente posible, con áreas de referencia.

Ruído, voaduras e vibracións

O problema tampouco se limita ao aire.

O propio EIA identifica as voaduras, perforacións, maquinaria e transporte como fontes de ruído.

E a súa matriz de impactos cualifica a afección sobre a calidade do hábitat humano como prexudicial, acumulativa e sinérxica.

As voaduras teñen ademais unha característica particular: non son simplemente un ruído continuo. Xeran episodios impulsivos, vibracións e onda aérea que poden afectar ás vivendas e á percepción de seguridade e tranquilidade da poboación.

A normativa mineira española contempla especificamente as voaduras realizadas nas proximidades de núcleos habitados, precisamente pola súa especial problemática.

Hai poboación vivindo arredor da explotación

O territorio non está baleiro.

A documentación ambiental identifica diversos núcleos próximos, entre eles Reboredo, Outeiro, Ponte Ulla, Cumbraos, A Granxa e Boqueixón.

Noutra análise do propio EIA sitúase Reboredo a uns 450 metros, O Outeiro a uns 1.100 metros e A Raíña a uns 1.600 metros da zona de ampliación.

A estes núcleos hai que engadir outros asentamentos e vivendas da contorna, entre eles Caldelas, Pumariño, Orto, Santardao, Pontillón, A Retorta, Francés, Sobredo e Reboredo.

Por iso a discusión non debería centrarse exclusivamente nos límites físicos da explotación. Debe preguntarse tamén ata onde chegan realmente os seus efectos.

Unha avaliación integral

A Lei 21/2013 de avaliación ambiental obriga a considerar os efectos sobre a poboación e a saúde humana e a analizar os efectos directos, indirectos, acumulativos e sinérxicos.

Isto é particularmente importante nunha explotación que xa existe e que agora pretende ampliar a súa superficie de afección.

Non se debería analizar a ampliación como se comezase unha actividade completamente nova nun territorio sen historia mineira.

Existe unha actividade previa. Existe unha poboación próxima. Existen emisións e impactos recoñecidos polo propio estudo ambiental. E existe un proxecto que pretende dar continuidade á explotación.

Por iso a petición que se formula é clara: avaliar tamén o pasado.

Que datos ambientais existen?

Que medicións de po se realizaron?

Que medicións de PM10 e PM2,5 existen?

Analizouse algunha vez especificamente a sílice cristalina respirable no contorno das vivendas?

Que ruído e vibracións recibiron as poboacións próximas durante as voaduras?

Que reclamacións ou expedientes existen?

E que información sanitaria agregada pode analizarse para coñecer a evolución da saúde da poboación exposta?

A petición: investigar antes de ampliar

A protección da saúde humana non debería aparecer como unha cuestión secundaria nun proxecto destas características.

A petición formulada é que se realice unha avaliación retrospectiva do impacto da explotación mineira sobre a saúde da poboación residente na súa contorna durante todo o período de actividade susceptible de ter producido afeccións e, como mínimo, durante os últimos dez anos, mediante a análise dos datos ambientais, epidemiolóxicos e sanitarios dispoñibles.

E que esa información non quede nun informe independente sen consecuencias, senón que sexa tida en consideración á hora de resolver sobre o proxecto de ampliación.

Porque a pregunta non é simplemente canto pode medrar a explotación.

A pregunta é tamén que deixou a explotación durante os anos que xa leva funcionando e que consecuencias pode ter a súa continuidade sobre as persoas que viven ao seu redor.

Esa é unha cuestión ambiental, sanitaria e tamén de responsabilidade pública que merece unha resposta baseada en datos.

A ampliación de Serrabal non debería decidirse mirando só cara ao futuro. Antes cómpre coñecer tamén o que aconteceu durante o pasado.

A auga é outro dos grandes puntos de preocupación. A ampliación e profundización da explotación pode afectar ao funcionamento das augas subterráneas e, con el, aos pozos particulares, captacións, traídas veciñais e mananciais dos que depende parte da poboación da contorna. A propia documentación técnica recoñece a existencia de circulación de auga no macizo, a necesidade de bombear auga desde o fondo da explotación e o posible papel das fracturas e fallas como vías de circulación subterránea. Isto fai necesario estudar se a modificación dos niveis freáticos ou das vías de circulación da auga pode provocar a diminución ou perda de caudal dos pozos e traídas, a alteración de mananciais ou cambios na calidade da auga, así como afeccións aos regatos e cursos de auga da contorna que desembocan na conca do Ulla. Non se debería autorizar unha ampliación deste tipo sen coñecer previamente que captacións de auga poden quedar dentro da súa área de influencia e garantir que a actividade non comprometerá os recursos hídricos dos que depende a poboación.