Avogada e escritora
O Castro de Cociñadoiro, situado na contorna de Punta de Muros e Punta Langosteira, entre A Coruña e Arteixo, representa un dos exemplos máis significativos da perda de patrimonio arqueolóxico asociada á transformación industrial do litoral galego. A súa desaparición, motivada polas obras de construción do porto exterior da Coruña, deixou pendente unha cuestión fundamental: como conservar e transmitir á sociedade a memoria dun xacemento que xa non existe fisicamente?
Esta cuestión ocupa un lugar central no informe do Consello da Cultura Galega (CCG), titulado Informe sobre o Castro de Cociñadoiro (Punta de Muros, Arteixo). Valores patrimoniais, destrución e necesidade de musealización. O documento analiza a relevancia histórica e cultural do asentamento, os antecedentes da súa desaparición e a necesidade de avanzar na recuperación da súa memoria mediante iniciativas que permitan achegar ese patrimonio á cidadanía.
Unha petición para recuperar a memoria do castro
O informe foi elaborado a raíz dunha solicitude presentada o 21 de xullo de 2025 pola Asociación Medioambiental, Veciñal, Cultural e Náutico-Deportiva Cormorán Vixilante. A entidade pediu ao Consello da Cultura Galega que se pronunciase sobre o proxecto de creación dun centro de interpretación dedicado ao Castro de Cociñadoiro.
A iniciativa nace da preocupación polo cumprimento dos compromisos adquiridos tras a escavación arqueolóxica e o posterior desmantelamento do xacemento en 2005, no marco das obras do porto exterior da Coruña. A petición defende a necesidade de recuperar a memoria histórica do lugar, evitar a perda da súa identidade cultural e compensar a descontextualización do patrimonio provocada pola transformación industrial da zona.
A solicitude contou tamén co apoio de entidades locais e de Manuel Ángel Blanco Vázquez, párroco de Santa María de Pastoriza e San Martiño de Suevos, en Arteixo, e responsable tamén da atención pastoral da igrexa de Meicende.
A reivindicación vai máis alá da conservación de obxectos arqueolóxicos. Trátase de evitar que a desaparición física do castro implique tamén a súa desaparición da memoria colectiva, especialmente nun territorio onde a actividade portuaria e industrial modificou profundamente a paisaxe.
A desaparición do xacemento durante as obras do porto exterior
Segundo recolle o Consello da Cultura Galega, a construción do porto exterior da Coruña supuxo a desaparición do Castro de Cociñadoiro. O xacemento, situado nunha zona litoral exposta á erosión oceánica, viuse afectado pola transformación do territorio vinculada á creación desta infraestrutura.
O informe lembra que a Declaración de Impacto Ambiental do porto, aprobada o 23 de febreiro de 2001, incluía disposicións específicas para a protección do patrimonio arqueolóxico. Entre as medidas previstas figuraban a prospección e escavación previa das zonas afectadas, a elaboración dun inventario exhaustivo dos elementos patrimoniais e a súa conservación e posta en valor.
A documentación recollida no informe sinala, ademais, que a creación dun centro de interpretación formaba parte das medidas consideradas para compensar o impacto sobre o patrimonio cultural.
En 2005, coincidindo co desenvolvemento das obras portuarias, realizouse unha escavación arqueolóxica de urxencia destinada a documentar o xacemento antes da súa desaparición. Os traballos permitiron recuperar pezas e obxectos que pasaron a formar parte do rexistro arqueolóxico.
Porén, a escavación non podía substituír por si soa a conservación do lugar nin garantir que o seu significado histórico chegase á sociedade. Unha vez destruído o asentamento, a interpretación dos restos recuperados e a difusión do coñecemento xerado adquirían unha importancia especial.
Pezas arqueolóxicas sen o contexto orixinal
Un dos problemas que aborda o informe é a situación do material arqueolóxico recuperado durante as intervencións. Segundo o documento, parte dos obxectos permanecía almacenada en caixas anos despois da escavación, sen que se materializase a súa exposición pública nos termos reclamados.
Esta situación evidencia unha das principais dificultades que deixa tras de si a destrución dun xacemento: os materiais poden conservarse fisicamente, pero a súa capacidade para explicar o pasado depende tamén de que sexan estudados, contextualizados e postos ao alcance da cidadanía.
O patrimonio arqueolóxico non está formado unicamente polas pezas que se poden extraer dunha escavación. Tamén comprende a relación dos restos co territorio, a organización do asentamento, as actividades desenvolvidas polos seus habitantes e a información que o conxunto proporciona sobre a sociedade da época.
Cando o lugar desaparece, parte desa relación pérdese de maneira irreversible. Por iso, a documentación arqueolóxica, a conservación dos materiais e a súa interpretación pública deben entenderse como tarefas complementarias, non como actuacións que se poidan substituír unhas ás outras.
Un asentamento de relevancia histórica e cultural
O Consello da Cultura Galega dedica unha parte importante do informe a examinar os valores patrimoniais do Castro de Cociñadoiro. A análise non se limita á súa condición de asentamento fortificado, senón que considera tamén o seu interese no contexto da prehistoria do noroeste peninsular.
O documento aborda a excepcionalidade do castro, a relevancia do asentamento fortificado, a súa relación co patrimonio industrial e metalúrxico e a dimensión inmaterial vinculada á identidade do territorio.
Esta perspectiva permite comprender que a importancia do xacemento non se reduce á existencia dun conxunto de estruturas arqueolóxicas. O castro constitúe tamén unha fonte de información sobre as comunidades que habitaron a costa, a súa relación coa paisaxe e as actividades que contribuíron á configuración histórica da zona.
A desaparición do asentamento dificulta o acceso directo a esa realidade, pero non elimina o valor dos datos e dos materiais recuperados. Pola contra, fai máis necesaria a súa investigación, organización e divulgación.
A recuperación da memoria do Castro de Cociñadoiro permitiría, así, incorporar a historia anterior á gran transformación industrial á interpretación actual do territorio. Non se trata de negar a importancia económica das infraestruturas portuarias, senón de evitar que o seu desenvolvemento deixe sen recoñecemento os elementos históricos e culturais que existían previamente.
A necesidade dun centro de interpretación
A creación dun centro de interpretación aparece como unha das vías para afrontar a perda do xacemento. A súa finalidade sería reunir e explicar a información arqueolóxica dispoñible, dar a coñecer os materiais recuperados e ofrecer á poboación unha visión comprensible da importancia histórica do castro.
Un equipamento deste tipo podería servir para contextualizar as pezas procedentes das escavacións, explicar como era o asentamento e mostrar que coñecementos achega ao estudo da prehistoria galega. Tamén permitiría relacionar o xacemento coa evolución histórica e industrial da contorna de Punta Langosteira.
A musealización non ten por que limitarse a un edificio. Pode incluír recursos expositivos, documentación gráfica, materiais audiovisuais, publicacións, actividades educativas e ferramentas dixitais que axuden a reconstruír e interpretar o que desapareceu. O esencial é que exista un proxecto coherente, sustentado na investigación arqueolóxica e capaz de chegar a públicos diversos.
O informe do Consello da Cultura Galega ofrece elementos para valorar esta necesidade desde unha perspectiva patrimonial máis ampla. A cuestión non é simplemente habilitar un espazo para exhibir obxectos, senón crear un instrumento estable para transmitir coñecemento, preservar a memoria do lugar e recoñecer a súa relevancia cultural.
Unha débeda coa memoria do territorio
A desaparición do Castro de Cociñadoiro sitúa sobre a mesa unha reflexión que afecta a outros lugares sometidos a grandes transformacións territoriais: que acontece co patrimonio cando as infraestruturas provocan a destrución física dun xacemento?
A escavación arqueolóxica permite documentar os restos antes de que desaparezan, pero non resolve por si mesma todas as consecuencias da perda. Se os materiais quedan almacenados e os resultados da investigación non se divulgan, unha parte importante do coñecemento xerado pode permanecer fóra do alcance da sociedade.
Neste caso, a reclamación dunha iniciativa de interpretación responde á vontade de evitar que a historia do castro quede reducida a informes técnicos e rexistros especializados. A súa difusión permitiría que a veciñanza e as novas xeracións coñecesen o pasado dun territorio que experimentou unha transformación moi profunda.
O reto consiste en converter a documentación arqueolóxica nun patrimonio accesible, capaz de explicar o que existiu e de contribuír á identidade cultural da contorna. Para iso cómpre que a recuperación da memoria se traduza en actuacións concretas, cunha planificación que contemple a conservación dos materiais, a investigación pendente e a divulgación pública.
Recuperar o que aínda se pode transmitir
O informe do Consello da Cultura Galega sitúa o Castro de Cociñadoiro no centro dun debate sobre a responsabilidade de conservar e transmitir o patrimonio mesmo cando a súa preservación física xa non é posible. A destrución do xacemento durante as obras do porto exterior non impide seguir investigando a súa historia nin explicar o seu significado, pero esixe un esforzo específico para que os coñecementos e os materiais recuperados non queden esquecidos.
A proposta de crear un centro de interpretación representa, neste contexto, unha demanda de recoñecemento cultural e de acceso público á memoria histórica. A súa materialización permitiría avanzar na difusión do valor arqueolóxico do castro e dar unha resposta á preocupación expresada polas entidades que solicitaron o informe.
O Castro de Cociñadoiro xa non pode recuperarse como asentamento arqueolóxico no seu emprazamento orixinal. Si é posible, con todo, conservar e transmitir o coñecemento que deixou. Para iso, a documentación, as pezas recuperadas e a investigación deben deixar de ser elementos dispersos e converterse nun relato accesible sobre a historia do territorio.
Porque a desaparición física dun xacemento non debería significar tamén a perda da súa memoria. Recuperala é unha maneira de recoñecer o valor do patrimonio destruído e de asegurar que a transformación da paisaxe non borre tamén a historia das comunidades que a habitaron.
