A mina da Penouta: unha oportunidade de ouro… para o promotor, non para Galicia

— Guía breve de minería para principiantes nun sistema feito á medida das concesionarias —

A historia da mina da Penouta xa funciona como un manual de como un proxecto irregular consegue manterse en pé, atraer capital e presentarse como aposta segura mesmo despois de que a xustiza anulase a súa autorización. O caso deixa á vista unha realidade incómoda: o sistema mineiro concede máis privilexios ás empresas que ás comunidades afectadas, ao territorio e á legalidade ambiental.

O que acontece en Penouta non representa unha excepción, senón un síntoma dun modelo legal que facilita que un promotor bloquee un territorio durante décadas, mesmo sen permiso para explotalo.

Unha empresa en concurso que se anuncia como valor seguro

A antiga concesionaria entrou en concurso de acredores, mais unha multinacional australiana adquiriu os activos por un prezo moi inferior ao valor potencial do xacemento. Ese movemento utilizouse para relanzar o proxecto e presentalo como unha aposta renovada, aínda que a autorización de explotación continúa anulada polo TSXG.

A chave do engano reside na contradición administrativa:

o Censo Mineiro segue a mostrar o título como «vixente» ata 2052, algo que non reflicte a situación xurídica real. A existencia desa ficha oficial, que non foi actualizada á luz da sentenza, funciona como aval ficticio ante investidores internacionais, que reciben unha mensaxe enganosa de estabilidade.

O resultado é evidente: unha empresa sen permiso para extraer mineral da rocha proxecta unha imaxe de proxecto consolidado e próximo á reactivación.

O truco legal: o dereito de prioridade

A explicación desta anomalía está na propia normativa mineira.

1. O artigo 33 da Lei de Minas: o principio de prioridade temporal

A Lei 22/1973, de Minas, establece no seu artigo 33 que a primeira empresa que solicita unha área adquire dereito preferente sobre calquera outra. Ese dereito non se perde mentres o expediente non quede «definitivamente resolto» e o terreo non sexa declarado «franco».

2. Artigos 39 e 53: os terreos «francos e rexistrables»

Un terreo só pasa a ser «franco» —é dicir, dispoñible para que outra empresa ou persoa o solicite— se a Administración declara oficialmente a caducidade ou extinción do título e o publica no DOG ou no BOE.

Neste caso, a Xunta non eliminou o título mineiro do rexistro, malia existir unha sentenza firme que anulou a concesión de explotación. Ao non executarse plenamente esa sentenza no rexistro administrativo, o terreo non queda libre e a empresa conserva o seu dereito preferente.

Alguén solicitou a declaración do dereito como franco e non rexistrable?

Que é declarar un terreo “franco e non rexistrable”?

Segundo a Lei de Minas (Lei 22/1973) e o Regulamento (RD 2857/1978):

• Un terreo só pode ser declarado «franco» cando xa non exista ningún dereito mineiro activo sobre el.
• Para iso, a Administración debe:
  • Declarar a caducidade, extinción ou renuncia do título mineiro.
  • Publicalo no DOG/BOE para que pase ao estado de «franco e rexistrable».

En casos excepcionais (por exemplo, por interese público ou protección ambiental), tamén pode declaralo «franco e non rexistrable», o que significa que non pode ser solicitado nin explotado por ninguén.

Pode solicitalo unha ONG? SI. Pode conseguilo só coa súa petición? NON.

Unha ONG ambiental pode:

✔ Presentar unha solicitude motivada

Pode pedir por rexistro que se declare o terreo:

• franco,
• ou franco e non rexistrable,
• ou que se execute unha sentenza que anula unha concesión,
• ou que se depure un rexistro mineiro incorrecto.

✔ Argumentar por que debe facerse

Os argumentos máis sólidos adoitan ser:

• Execución dunha sentenza firme.
• Inexistencia de autorización operativa.
• Incumprimento do estudo ambiental.
• Afección a Rede Natura 2000.
• Interese público ambiental que fai incompatíbel calquera explotación.

✔ Obrigar a Xunta a responder

A partir da solicitude, a Administración está obrigada por lei (Lei 39/2015) a:

• Abrir expediente administrativo.
• Emitir resolución motivada.
• Xustificar se non o fai.

✔ Usar a vía contenciosa

Se a Xunta non declara o terreo franco malia existir causa legal (por exemplo, unha sentenza firme), a ONG pode acudir ao contencioso-administrativo e conseguir que un tribunal obrigue a Xunta a facelo.

Isto xa pasou noutros territorios de España.

A Xunta NON está obrigada a declarar terreos francos por petición de parte

A declaración dun terreo como «franco» ou «franco e non rexistrable» é unha potestade administrativa, non un trámite automático.

Isto significa que:

• A Administración ten capacidade de decisión.
• Non é un acto debido «por petición cidadá».
• Só o debe facer cando concorren causas legais.

É dicir:

A solicitude obriga a tramitar, pero non obriga a conceder.

 Cando SI estaría obrigada a declaralo franco

A Xunta debe declarar un terreo franco cando existe unha causa legal firme e obxectiva, por exemplo:

✔ Caducidade legal dun dereito mineiro (por prazos, por incumprimentos, por falta de actividade, etc.).

✔ Sentenza firme que anula o título.

✔ Renuncia expresa do titular da concesión.

✔ Extinción do dereito por causa legal (por exemplo, por falta de pagamento de avais obrigatorios).

✔ Erro administrativo que debe ser depurado.

Nestes casos, a Administración non pode seguir mantendo un terreo como «ocupado» ou «vixente» de forma arbitraria: estaría obrigada a depurar o rexistro.

3. A anulación por defecto subsanable

Outro elemento clave é a natureza da sentenza.

O TSXG non declarou que o mineral sexa inexplorable nin que o impacto ambiental imposibilite a explotación. O que determinou foi que o permiso se concedera sen un estudo correcto sobre a Rede Natura 2000.

Segundo a Lei 39/2015 de Procedemento Administrativo, cando un acto administrativo se anula por un defecto que pode ser corrixido, o interesado pode presentar de novo o proxecto «subsanado». Isto permite que:

• A empresa manteña a prioridade temporal.
• O terreo non quede dispoñible para terceiros.
• O proxecto poida reiniciarse desde cero sen perder antigüidade administrativa.

É dicir, a empresa non posúe autorización, mais conserva o dereito exclusivo a volver pedila. Ese dereito opera na práctica como un monopolio administrativo.

4. Como se usa isto para captar capital?

O promotor expón ante os investidores unha mensaxe sinxela:

«Temos prioridade legal, temos o xacemento identificado, só falta completar o estudo ambiental e a Xunta devolverá a autorización.»

Venden expectativa coma se fose garantía.

E a lei, tal e como está redactada, ofrécelles o armazón perfecto para facelo.

O mineral existe, o permiso non

O xacemento de niobio e tantalio é real, e a súa singularidade en Europa permítelles presentar o proxecto como esencial para a «autonomía estratéxica» da Unión Europea. Mais o contexto real é moi distinto:

• A autorización de explotación continúa anulada.
• O estudo ambiental anterior incumpriu as obrigas sobre Rede Natura 2000.
• O impacto previsto sobre o territorio é elevado e incompatible coa protección da zona.

A pesar diso, a empresa exhibe a entrada do Censo Mineiro coma se fose un aval legal definitivo, cando só representa un estado administrativo non actualizado e non unha autorización operativa.

A permanencia no terreo como estratexia de presión

A empresa mantén actividade mínima apoiándose na Sección B (residuos históricos), unha figura ao marxe da concesión principal da Sección C. Esta fiestra legal permítelles:

1. Manter presenza física constante, útil para transmitir unha imaxe de continuidade.
2. Exercer presión indirecta sobre a Administración, ao mostrarse como axente xa instalado e operativo.
3. Utilizar imaxes de actividade e maquinaria como argumento comercial, para reforzar a impresión de que o proxecto se atopa nun punto avanzado, cando en realidade depende dun trámite ambiental que parte de cero.

Este mecanismo non lles outorga capacidade para explotar o xacemento principal, mais si lles permite construír feitos consumados que inflúen na percepción pública e institucional.

A pregunta decisiva: quen defende o interese público?

O caso Penouta deixa ao descuberto un erro estrutural:

o sistema mineiro mantén privilexios a favor da empresa mesmo despois de perder a autorización que lle daba lexitimidade.

O territorio permanece bloqueado.

A cidadanía carece de información clara.

A Administración non actualiza os rexistros conforme á realidade xurídica.

E o promotor continúa a captar capital con base nun dereito preferente que a lei lle concede.

Isto non é unha cuestión técnica: é unha cuestión política.

A lexislación está construída para favorecer ao primeiro que chega, non á mellor proposta nin ao interese colectivo.

Conclusión: Penouta debería funcionar como aviso, non como precedente

Que unha empresa sexa capaz de transformar unha concesión anulada nun produto atractivo para investidores mostra unha falla profunda do sistema. A lei ofrece ferramentas que permiten bloquear un territorio, proxectar imaxe de estabilidade e captar capital sen autorización real.

Galicia necesita unha política mineira que responda ao interese público, non un mecanismo que converta un dereito preferente nun privilexio especulativo.

O caso da Penouta revela un modelo que non protexe nin o territorio nin as comunidades, senón que blinda as empresas mesmo fronte ás sentenzas da xustiza.

A nosa terra non pode quedar á mercé de proxectos sostidos sobre baleiros legais, presión continuada e confusión administrativa. O que sucede en Penouta demostra que o sistema precisa unha revisión profunda, antes de que este caso deixe de ser advertencia e pase a ser norma.