Fume negro en Meicende:A refinería, os residuos SANDACH e unha poboación que vive demasiado preto

O fume negro que sae polas chemineas da refinería de Meicende non aparece nun ermo afastado nin sobre unha zona industrial illada. Aparece sobre barrios habitados, preto de vivendas, colexios e centros de saúde, nun espazo onde miles de persoas fan vida diaria. Esa é a clave do debate: non só o que se emite, senón onde se emite.

A refinería, explotada por Repsol Petróleo, SA, funciona ao abeiro da Autorización Ambiental Integrada (AAI) número 2005/0180_NAA/IPPC_016, asinada o 2 de marzo de 2021 pola Directora Xeral de Avaliación Ambiental da Xunta de Galicia e modificada en 2023. Esa autorización obriga a garantir que a actividade industrial non cause danos nin molestias graves á poboación, conforme ao Real decreto lexislativo 1/2016 e á Directiva 2010/75/UE.

Vivir ao lado dunha refinería

A refinería de Meicende, denominada oficialmente complexo industrial da Coruña, ocupa máis de 1,8 millóns de metros cadrados entre os concellos da Coruña e Arteixo. A súa localización é especialmente sensible desde o punto de vista ambiental e sanitario.

As vivendas máis próximas sitúanse a menos dun quilómetro dalgunhas das unidades industriais. En puntos do núcleo de Meicende, a distancia entre casas habitadas e as chemineas da refinería non chega aos 700 metros.

Nun radio moi reducido localízanse tamén centros educativos e sanitarios:

• O CEIP San Xosé Obreiro, centro público de educación infantil e primaria, atópase a uns 600–650 metros da refinería.
• O Centro de Saúde de Meicende sitúase a aproximadamente 1,4 quilómetros.
• O IES de Pastoriza e a Escola Infantil Municipal da Pastoriza están a arredor de 1,7–1,8 quilómetros.
• Outras vivendas, comercios e instalacións deportivas sitúanse por debaixo do quilómetro segundo a zona.

Estas distancias son relevantes porque a normativa ambiental e sanitaria non trata igual unha emisión nun espazo illado ca nun entorno con poboación vulnerable, como nenos, persoas maiores ou pacientes crónicos.

As instalacións que poden xerar fume negro

Segundo a Autorización Ambiental Integrada, no interior da refinería operan múltiples unidades con capacidade de emisión directa á atmosfera:

Unidade de Craqueo Catalítico en Leito Fluído (FCC)

A propia AAI recoñece superacións dos límites de partículas durante períodos prolongados. Estas emisións poden producir fume negro visible e partículas respirables, con especial impacto en contornas próximas.

Unidades de coxeneración

Queiman combustibles e gases residuais. En situacións de combustión incompleta xeran fume escuro e partículas finas.

Unidade de coquización

Emprega procesos térmicos extremos para residuos pesados do cru. En episodios anómalos pode producir emisións visibles e hidrocarburos non queimados.

Unidades de aminas e plantas de xofre (Claus)

Tratan gases sulfurados. Os fallos de funcionamento provocan emisións de dióxido de xofre e cheiros intensos, con efectos respiratorios coñecidos.

SANDACH: residuos orgánicos nunha contorna urbana

Un elemento pouco coñecido pola cidadanía é que, desde a modificación da AAI de 2023, a refinería está autorizada a empregar aceites usados, graxas animais e outros residuos orgánicos, algúns deles cualificados como SANDACH (subprodutos animais non destinados a consumo humano).

Estes residuos:

• teñen alto potencial odorífero,
• requiren control sanitario estrito segundo o Regulamento (CE) 1069/2009,
• poden xerar emisións máis complexas cando se someten a procesos térmicos.

A súa xestión a poucos centos de metros de vivendas, escolas e centros de saúde aumenta a preocupación social e obriga a extremar as medidas preventivas.

Hoxe, ás 19,43 fume negro da Refinería de Meicende

Fume negro e saúde pública

O fume negro indica combustión incompleta e elevada presenza de partículas sólidas. As partículas finas (PM10 e PM2,5):

• penetran profundamente nos pulmóns,
• pasan ao torrente sanguíneo,
• agravan asma, EPOC e enfermidades cardiovasculares.

A Organización Mundial da Saúde, criterio asumido pola lexislación europea, sostén que non existe un nivel seguro de exposición continuada. A proximidade a centros educativos e sanitarios incrementa a gravidade do impacto, xa que expón de maneira directa a poboación máis vulnerable.

Normativa aplicable e posibles infraccións

A situación debe analizarse á luz dun marco legal claro:

• Artigo 45 da Constitución española, dereito a un medio ambiente adecuado.
• Directiva 2010/75/UE, sobre emisións industriais.
• Real decreto lexislativo 1/2016, que regula as autorizacións ambientais integradas.
• Lei 34/2007, de calidade do aire.
• Lei 7/2022, de residuos.
• Regulamento (CE) 1069/2009, sobre SANDACH.
• Lei 26/2007, de responsabilidade ambiental.

A reiteración de fume negro ou cheiros intensos preto de zonas habitadas pode constituír incumprimento da AAI e unha afección indebida á saúde pública.

O que din os tribunais

A xurisprudencia é contundente:

• Tribunal Constitucional, STC 119/2001: a contaminación persistente pode vulnerar dereitos fundamentais.
• Tribunal Supremo, STS 16.11.2011: fumes e cheiros graves lesionan o dereito a un medio ambiente adecuado.
• Tribunal Supremo, STS 20.10.2014: non é preciso probar dano clínico individual; chega coa perda de calidade de vida.
• TEDH, López Ostra vs. España (1994): o Estado é responsable cando permite emisións molestas preto de vivendas.

Estas sentenzas subliñan que a proximidade entre industria pesada e poboación obriga a extremar a prevención, non a relaxala.

O deber de inspeccionar e facer cumprir a lei

A Consellería de Medio Ambiente da Xunta de Galicia non só outorga autorizacións ambientais: ten a obriga legal de vixiar, inspeccionar e facer cumprir de maneira efectiva as condicións da Autorización Ambiental Integrada e o conxunto da normativa ambiental. Así o establecen o Real decreto lexislativo 1/2016, a Directiva 2010/75/UE e a lexislación sobre calidade do aire, que impoñen ás autoridades competentes o deber de realizar inspeccións periódicas, actuar ante indicios de incumprimento e adoptar medidas correctoras ou sancionadoras cando proceda. A inacción fronte a emisións visibles, cheiros persistentes ou molestias reiteradas pode xerar responsabilidade administrativa e patrimonial da propia Administración.

O papel e a responsabilidade do concello de Arteixo

Xunto coa Xunta de Galicia, o Concello de Arteixo tamén ten responsabilidades claras en materia ambiental e de protección da saúde pública. Como administración máis próxima á cidadanía, o concello ten o deber de:

• velar pola salubridade e a calidade de vida da poboación,
• tramitar e trasladar ás autoridades competentes as queixas veciñais,
• exercer as súas competencias en materia de protección da saúde, medio ambiente urbano e disciplina municipal,
• e colaborar coa inspección autonómica cando existan indicios de afeccións ambientais.

A Lei 7/1985 de bases do réxime local e a lexislación sanitaria atribúen aos concellos un papel activo na defensa da saúde colectiva. A pasividade ou falta de actuación fronte a episodios reiterados de contaminación visible ou molestias graves pode derivar tamén en responsabilidade institucional, especialmente cando afecta a barrios residenciais, centros educativos ou sanitarios situados no seu termo municipal.

Un debate que xa non se pode evitar

A refinería de Meicende conta cunha autorización administrativa vixente. Mais ningunha autorización pode converter en aceptable o que resulta visible, respirable e molesto para miles de persoas, incluídos nenos que acoden a colexios situados a poucos centos de metros.

A veciñanza non pide o imposible. Pide aire limpo, información clara, inspección efectiva e responsabilidade pública. E iso non é unha esixencia política: é unha obriga legal.

Dereitos da veciñanza de Meicende fronte ás emisións da refinería

Marco legal e xurisprudencial de protección

Mensaxe clave para a veciñanza

1. Os informes de inspección ambiental son información ambiental, non documentos secretos.
2. A Administración ten a obriga de facilitar o acceso, cando menos ás conclusións, incumprimentos e medidas adoptadas.
3. O silencio, a demora ou a negativa sen motivación son recorribles e poden ser ilegais.