O barro vermello de San Cibrao: un informe que non responde ao que realmente importa

Análise crítica do documento “INSPECCIÓN: Evaluación de peligrosidad/no peligrosidad y asignación de código LER. Alumina Española S.A., Planta de Alúmina (San Ciprián – Lugo). Residuos almacenados en el Depósito DBR (Depósito de Barro Rojo). Informe QSP-MI240700004_ES V.05 (08/07/2025)”

A empresa AGQ Mining & Bioenergy elaborou, por encargo de Alúmina Española S.A., un informe técnico de preto de 1.000 páxinas no que se analiza o barro vermello almacenado no Depósito de Barros Roxos de San Cibrao e se determina a súa clasificación como residuo perigoso ou non perigoso. Sobre o papel, parece un documento exhaustivo; na práctica, deixa fóra todas as preguntas que afectan á saúde pública e á calidade ambiental da comarca.

Este artigo analiza as conclusións do informe e expón con claridade aquilo que o documento non resolve, o que minimiza e o que simplemente ignora.

1. O informe admite perigosidade… pero ignora o comportamento real do barro no ambiente

O documento conclúe correctamente que o residuo é perigoso por corrosivo (H314). Pero inmediatamente tenta reducir a gravidade afirmando que o risco de inhalación é baixo porque as mostras teñen unha humidade media do 38%.

Este é un erro conceptual grave:

• A humidade da mostra non representa a realidade da superficie da balsa.
• O barro superficial seca ao sol, cuartea e despréndese en forma de po.
• O vento da Mariña Lucense —frecuente e intenso— mobiliza ese po.
• Tractores, camións e a propia maquinaria de vertido levantan partículas de maneira constante.

O informe analiza un residuo húmido dentro dun bote de mostra, non o material tal e como se comporta ao aire libre. Calquera técnico ambiental sabe que isto invalida a avaliación do risco atmosférico.

2. Muestreos insuficientes, non representativos e sen ter en conta as condicións críticas

O informe inclúe medicións de PM10 e PM2.5, pero non especifica:

• se se fixeron en días secos ou húmidos,
• en que estación do ano,
• cal foi a velocidade do vento,
• nin se coincidiron con episodios de forte dispersión (os máis relevantes).

Ademais:

• Só se realizaran medicións puntuais,
• sen rede de monitores permanentes,
• e en poucos puntos da contorna.

Nunha balsa de dimensións xigantescas, isto non serve para afirmar que non existe risco por po en suspensión.

3. Non se analiza o impacto sobre a poboación nin se fai un estudo epidemiolóxico básico

O informe céntrase exclusivamente na clasificación legal do residuo (LER), pero ignora:

• a exposición dos traballadores,
• a exposición crónica dos veciños,
• o impacto en nenos, maiores e persoas vulnerables,
• a posible acumulación en vivendas, coches, cultivos ou depósitos de auga,
• nin sequera unha avaliación da distancia de dispersión.

Non hai nin unha única referencia sobre a saúde humana real.

O informe clasifica un residuo, pero non analiza un risco ambiental nin sanitario, que é o que debería preocupar a unha administración ou unha comunidade.

4. Incongruencias entre os datos e as conclusións

Hai partes do documento que non encaixan coas conclusións finais. Exemplos:

a) Detectan minerais asociados a toxicidade respirable (cuarzo, TiO₂), pero descartan a perigosidade sen demostrar que o po non se xera.

O documento recoñece a presenza de minerais que, en fracción respirable, poden ter perigosidade HP5 e HP7.

Non obstante, descártaas baseándose exclusivamente na humidade puntual da mostra.

A pregunta clave —se xera po?— nin sequera se estudou.

b) As análises ecotoxicolóxicas dan inhibición do 100%… pero o informe pasa páxina

As probas con Daphnia magna e algas mostran inhibición total, un indicativo claro de ecotoxicidade.
Aínda así, o informe:

• non compara estes datos con comportamentos ambientais reais,
• non analiza risco para cursos de auga próximos,
• nin avalía filtración ou lixiviación.

c) O plano de mostraxe non inclúe zonas onde se sabe que chega o po

O informe detalla punto por punto os lugares de recollida de mostras.

O problema é que non se recollen mostras fóra da balsa, alí onde realmente chega a dispersión:
camiños, pistas forestais, vivendas próximas, cultivos e árbores.

É coma analizar un incendio forestal medindo só a temperatura do lume, pero non o fume que respira a xente.

5. Falta absoluta dunha modelización de dispersión: unha omisión inxustificable

Calquera instalación industrial cun depósito descuberto de residuos finos debería contar cun estudo de:

• dispersión atmosférica con datos reais de vento,
• comportamento de partículas en seca,
• deposición ao longo do territorio,
• avaliación de áreas sensibles (colexios, viviendas, cultivos, zonas de tránsito),
• escenarios de risco.

Este informe non inclúe nin unha simulación, nin un só cálculo de transporte de partículas.

Isto é especialmente grave nunha zona onde o vento do nordés é:

• frecuente,
• forte,
• continuado durante semanas.

O vento non está mencionado nin unha soa vez como factor de risco.

6. O informe está deseñado para cumprir expediente, non para protexer á cidadanía

O documento, moi técnico e extenso, cumpre a normativa mínima esixida pola empresa, pero non a necesaria para unha protección ambiental e sanitaria real.

O seu obxectivo é:

• asignar un código LER,
• cumprir o Regulamento 1357/2014,
• e superar un trámite de clasificación interna.

O que non fai é responder á pregunta que se fan as persoas da comarca:

O barro que se espalla fóra da balsa é perigoso para a saúde e o medio ambiente?

O informe non o di.

Non o analiza.

E, en parte, evita analizalo, porque sabe que a resposta podería ser incómoda.

7. Non se analiza o comportamento do barro ao secar, nin o po que se desprende, nin a alcalinidade dese po

O informe mide o pH do barro húmido.

Pero a perigosidade real está no barro seco.

Un residuo corrosivo que se converte en po pode causar:

• queimaduras en ollos,
• irritación cutánea,
• irritación respiratoria,
• danos crónicos pola exposición repetida.

Que fai o informe?

1. Non analiza a fracción respirable do barro seco.
2. Non mide o po depositado en superficies exteriores.
3. Non analiza o pH do po en suspensión nin tras deposición.
4. Non realiza estudo granulométrico.

É un erro tan grave que cuestiona a utilidade do documento.

8. Non hai análise estacional nin meteorolóxica: o informe evita xusto os meses críticos de dispersión

O informe toma mostras entre xuño e agosto.

Pero non recolle datos:

• en plena seca,
• durante episodios fortes de nordés,
• en períodos onde se observa claramente o po vermello sobre vehículos e casas.

San Cibrao ten un dos índices de vento máis altos de Galicia. É básico incluír:

• velocidade media do vento,
• rachas máximas,
• dirección dominante,
• episodios de dispersión visible.

O informe non inclúe nin un só dato meteorolóxico.

É difícil atopar unha omisión máis deliberada.

9. A fracción respirable dos minerais perigosos está mal avaliada e con metodoloxía insuficiente

O informe recoñece a presenza de:

• dióxido de titanio (TiO₂)
• cuarzo (SiO₂)

Ambos están asociados a:

• toxicidade en órganos (HP5)
• carcinoxenicidade (HP7)

…cando están en partículas <10 µm.

O informe descártaas porque:

• os filtros mostran <1%
• e porque “o residuo está húmido”.

Isto é un erro metodolóxico:

1. non se tomou o po directamente do barro seco,
2. non se analizou a composición da fracción fina desprendida pola acción mecánica,
3. nin se realizou un peneirado ou separación granulométrica real.

Se só se colle o residuo húmido, é normal que non haxa partículas respirables.

Pero isto non representa o que respira a veciñanza.

10. Non hai unha soa modelización de dispersión: nin básica

En calquera estudo de risco ambiental, é obrigatorio:

• modelización do transporte de partículas,
• simulación con datos de vento,
• avaliación de deposición en áreas sensibles,
• estudo de rutas preferentes de dispersión.

Aquí, nada.

E isto, nun residuo corrosivo ao aire libre, é directamente unha negligencia técnica.

11. O informe presenta contradicións entre os resultados analíticos e as conclusións finais

Os ensaios ecotoxicolóxicos mostran:

• inhibición do 100% en Daphnia magna,
• inhibición do 100% en Scenedesmus subspicatus (algas).

Os ensaios ecotoxicolóxicos realizados no informe mostran a máxima toxicidade posible: unha inhibición do 100% tanto en Daphnia magna como en Scenedesmus subspicatus. Isto significa que o residuo mata todos os organismos acuáticos utilizados como indicadores. Aínda así, o informe non activa a característica HP14 de ecotoxicidade nin analiza o impacto potencial no ambiente, o que supón unha contradición técnica moi grave e unha evidente minimización do risco ambiental.

Isto suxire ecotoxicidade severa.

Pero o informe conclúe que non se activa HP14.

É como medir febre a 40ºC e concluír que “non hai infección aparente”.

Unha contradición evidente.

A. Que significa “inhibición do 100%”?

Nos ensaios ecotoxicolóxicos úsanse organismos moi sensibles para medir se unha mostra é tóxica para o medio ambiente:

• Daphnia magna → un dos organismos estándar para medir toxicidade en auga (micro-crustáceo).
• Scenedesmus subspicatus → unha alga verde utilizada para medir toxicidade en ecosistemas acuáticos.

Cando unha mostra produce inhibición do 100%, significa literalmente:

Que mata ou paraliza o 100% dos organismos expostos.

É dicir:

• Non sobreviviu ningunha Daphnia.
• Non medrou ningunha alga → o cultivo foi totalmente inhibido.

Este é o nivel máis alto posible de toxicidade nun ensaio.

B. Que se espera normalmente nun informe serio cando aparece un 100% de inhibición?

Segundo a normativa europea sobre clasificación de residuos (Reglamento (UE) 1357/2014, HP14 ECOTÓXICO):

• Cando un residuo mostra unha toxicidade tan alta, debería considerarse ecotóxico,
• ou polo menos, debería abrirse unha investigación específica para determinar os mecanismos de contaminación no entorno.

É dicir, nun informe profesional agárdase:

1. Alerta clara sobre ecotoxicidade.
2. Avaliación de risco ambiental ampliada.
3. Proposta de medidas correctoras ou restritivas.

C. Que fai o informe?

O informe obtén estes resultados:

• 100% inhibición en Daphnia magna
• 100% inhibición en algas

…pero logo, no apartado de conclusións ambientais:

1. non considera o residuo ecotóxico.
2. non recomenda medidas adicionais.
3. nin sequera comenta o impacto potencial sobre cursos de auga, solos ou escorrentías.

É coma se alguén fixese un test de gases nun garaxe, obtivese “oxíxeno ao 0%” e concluíse que non hai risco de asfixia.

D. Por que é unha contradición grave?

Porque unha inhibición do 100%:

• é un dato extremadamente forte,
• apunta a que o residuo pode provocar a morte inmediata de organismos acuáticos,
• e indica potencial risco ambiental en caso de vertidos, escorrentías, filtracións ou mobilización do residuo.

E se un residuo mata o 100% dos organismos de probas, normalmente clasifícase como perigoso para o ambiente.

Pero o informe, inexplicablemente:

➡️ descarta a característica HP14 (ecotóxico)

➡️ sen argumentación científica suficiente

➡️ nin análise complementaria

E. Por que pode ocorrer esta contradición?

Hai dúas causas frecuentes neste tipo de informes:

a) Interese en minimizar a clasificación do residuo

Se o residuo fose clasificado como ecotóxico, as obrigas legais serían:

• máis custosas,
• máis difíciles de cumprir,
• e aumentarían o control administrativo e social.

b) Mala interpretación do ensaio

Ás veces algún técnico pensa:

“Isto mata todo porque ten un pH extremo, non porque teña contaminantes”.

Pero iso non exime a obriga legal:

Se o residuo mata organismos, é ecotóxico independentemente da causa.

12. Non se analizan contaminantes de traza nin compostos secundarios habituais no proceso Bayer

O barro vermello pode conter:

• metais pesados,
• restos de floculantes,
• sales de aluminio,
• compostos de sodio,
• restos de galaxias tóxicas do proceso industrial.

O informe céntrase en só uns poucos compostos e minerais.

As análises químicas son demasiado limitadas para un residuo industrial tan complexo.

15. Non hai avaliación histórica nin acumulativa: o informe analiza o presente e ignora o pasado

O DBR leva décadas acumulando residuo.

O po que hoxe chega aos pobos pode proceder de:

• barro depositado hai 10 anos,
• barro superficial recente,
• re-traballos ou movementos mecánicos.

O informe non analiza:

• acumulación de décadas,
• evolución do residuo,
• alteracións químicas co tempo,
• exposición crónica continuada.

A súa visión é superficial e momentánea.

Conclusión: cando un informe evita as preguntas importantes, non serve para a cidadanía

O informe QSP-MI240700004_ES V.05 proporciona datos valiosos sobre a composición química do barro vermello. Pero non avalía o impacto real no entorno nin na poboación. As súas limitacións metodolóxicas e interpretativas son tan grandes que impiden utilizalo como garantía de seguridade.

O informe é formalmente correcto, pero cientificamente insuficiente e ambientalmente inútil.

Mentres o vento siga levando po fóra do depósito, mentres as superficies vexan depósitos avermellados despois de días secos, e mentres non exista un estudo independente, continuo e público, a preocupación da comarca non só é lexítima: é fundada.

O barro non queda na balsa.

Queda onde sopra o vento.

E iso é exactamente o que o informe non quixo mirar.