Día das Letras Galegas: unha historia de resistencia e celebración

Unha data sinalada no calendario galego, nacida na adversidade para honrar a lingua e a cultura propias e recordar o legado dos seus autores e autoras máis senlleiros

O 17 de maio é unha data fundamental para Galicia e para a súa identidade cultural. Cada ano, nesta xornada, celebramos o Día das Letras Galegas, unha festa dedicada a honrar a lingua galega a través da figura dunha persoa que destacou pola súa creación literaria en galego ou pola súa defensa e promoción da nosa lingua. Esta celebración, que hoxe en día enche de actividades culturais todo o país, ten unha historia que naceu nun contexto de dificultade para converterse nun símbolo de resistencia e vitalidade.

A orixe e a súa historia

A historia do Día das Letras Galegas comeza en 1963. Nese ano cúmprese o centenario da publicación de Cantares Gallegos, a obra fundamental coa que Rosalía de Castro inaugura o Rexurdimento pleno da literatura galega contemporánea. Era un tempo complexo, marcado pola ditadura franquista, que impuxera unha forte represión sobre a lingua e a cultura galegas, relegándoas ao ámbito privado e negando a súa oficialidade e presenza pública.

Neste contexto de adversidade, a Real Academia Galega (RAG) tivo a iniciativa de propor unha data para conmemorar a lingua e a literatura. Escolleron o 17 de maio de 1963, precisamente en homenaxe a Rosalía e á xesta que supuxo a publicación de Cantares Gallegos. A idea era sinxela pero poderosa: dedicar un día a exaltar as letras galegas e, a través delas, a propia lingua, nun acto de afirmación cultural e nacional.

A primeira celebración foi modesta, como correspondía aos tempos. Non tiña aínda o carácter oficial nin a proxección pública que tería despois. Foi, sobre todo, un acto simbólico promovido desde o ámbito académico e cultural, un xesto de resistencia fronte á asfixia á que era sometida a lingua. A RAG decidiu que, a partir de entón, cada 17 de maio se dedicaría a homenaxear a un autor ou autora diferente que contribuíra significativamente á literatura galega.

Durante os anos finais do franquismo e os primeiros da transición, o Día das Letras Galegas converteuse nunha data crave para o galeguismo e os movementos de defensa da lingua. As celebracións, aínda que non sempre contaban co apoio institucional, multiplicáronse no ámbito popular, nas asociacións culturais, nos centros galegos da diáspora e, de forma crecente, nas escolas. Era un día de reivindicación, de orgullo pola lingua propia e de recordo dos autores que, mesmo en tempos difíciles, mantiveran viva a chama da creación en galego.

Coa chegada da democracia e a aprobación do Estatuto de Autonomía de Galicia en 1981, que recoñeceu o galego como lingua cooficial, o Día das Letras Galegas adquiriu oficialidade e maior relevancia institucional. Pasou a ser unha festa recoñecida e apoiada polas administracións públicas, o que permitiu unha maior difusión e organización de actividades en todo o país. A homenaxeada ou homenaxeado do ano pasou a ser o eixo central de multitude de actos: publicacións da súa obra, estudos sobre a súa figura, exposicións, representacións teatrais, concertos, etc.

A escolla da persoa homenaxeada correspóndelle á Real Academia Galega. Os criterios xerais esixen que a figura a homenaxear teña falecido polo menos dez anos antes e que a súa obra ou a súa labor de promoción fose de especial relevancia para a literatura ou a cultura galega. Ao longo dos anos, a RAG honrou a poetas, narradores, dramaturgos, ensaístas, historiadores da literatura, lingüistas e mesmo músicos ou científicos cuxa obra estivo ligada á lingua. Esta diversidade reflicte que a contribución ás «letras» galegas non se limita estritamente ao literario no sentido máis restrinxido, senón a todo o que axuda a construír e proxectar a cultura en galego.

Hoxe, o 17 de maio é unha xornada festiva e de celebración colectiva. É un día para ler e redescubrir os clásicos e autores máis recentes, para asistir a eventos culturais, para usar e espallar o galego con orgullo. É tamén un recordatorio de que a lingua e a cultura son patrimonio vivo que cómpre coidar e dinamizar a diario. A historia do Día das Letras Galegas é, en si mesma, un reflexo da historia recente de Galicia: da resistencia cultural baixo a ditadura á afirmación identitaria na democracia, pasando pola loita por recuperar o espazo público para a lingua propia. Cada homenaxeado é un elo máis nesta cadea que une o pasado, o presente e o futuro da nosa lingua e da nosa cultura.

Listaxe das edicións (Homenaxeados/as do Día das Letras Galegas)

Desde 1963, cada Día das Letras Galegas honrou a unha figura salientable. A continuación, preséntase a listaxe completa:

1. 1963: Rosalía de Castro
2. 1964: Alfonso Daniel Rodríguez Castelao
3. 1965: Eduardo Pondal
4. 1966: Francisco Añón Paz
5. 1967: Manuel Curros Enríquez
6. 1968: Florentino López Cuevillas
7. 1969: Antonio López Ferreiro
8. 1970: Celso Emilio Ferreiro
9. 1971: Antón Vilar Ponte
10. 1972: Xoán Vicente Viqueira
11. 1973: Manuel Lago González
12. 1974: Johán Carballeira
13. 1975: Xoán Manuel Pintos Villar
14. 1976: Ramón Cabanillas Enríquez
15. 1977: Antón Noriega Varela
16. 1978: Antonio Villar Ponte
17. 1979: Manuel Antonio Pérez Sánchez
18. 1980: Afonso X o Sabio
19. 1981: Vicente Risco
20. 1982: Luis Amado Carballo
21. 1983: Manuel Leiras Pulpeiro
22. 1984: Armando Cotarelo Valledor
23. 1985: Antón Losada Diéguez
24. 1986: Aquilino Iglesia Alvariño
25. 1987: Francisca Herrera Garrido
26. 1988: Ramón Otero Pedrayo
27. 1989: Celso Emilio Ferreiro (Segundo homenaxe)
28. 1990: Luís Pimentel
29. 1991: Álvaro Cunqueiro
30. 1992: Fermín Bouza Brey
31. 1993: Eduardo Blanco Amor
32. 1994: Luis Seoane
33. 1995: Rafael Dieste
34. 1996: Xesús Ferro Couselo
35. 1997: Anxel Fole
36. 1998: Xoán Laxalte Vidal
37. 1999: Manuel Murguía
38. 2000: Manuel Luíz Casal
39. 2001: Eladio Rodríguez González
40. 2002: Frei Martín Sarmiento
41. 2003: Antón Avilés de Taramancos
42. 2004: Ánxel Casal
43. 2005: Lorenzo Varela
44. 2006: Manuel Lugrís Freire
45. 2007: María Mariño Carou
46. 2008: Xosé María Álvarez Blázquez
47. 2009: Ramón Piñeiro López
48. 2010: Uxío Novoneyra
49. 2011: Lois Pereiro
50. 2012: Valentín Paz-Andrade
51. 2013: Roberto Vidal Bolaño
52. 2014: Xosé Filgueira Valverde
53. 2015: Xosé Fernando Filgueira Valverde
54. 2016: Manuel María Fernández Teixeiro
55. 2017: Carlos Casares Mouriño
56. 2018: María Victoria Moreno Márquez
57. 2019: Antonio Fraguas Fraguas
58. 2020: Ricardo Carvalho Calero
59. 2021: Xela Arias Castaño
60. 2022: Florencio Delgado Ferrín
61. 2023: Francisco Fernández Rei
62. 2024: Luísa Villalta Gómez
63. 2025: Xosé Fernández Ferreiro

Esta listaxe non só recorda a quen dedicamos cada 17 de maio, senón que tamén constitúe un percorrido pola historia da nosa literatura e do noso pensamento en galego.