Hai quen pensa que as leis nacen nos ministerios. Eu non estou tan seguro. As leis, coma os ríos, nacen moito antes de chegar ao mapa. Nacen nas conversas das cociñas, nas preocupacións das nais, no silencio dos médicos, na paciencia dos mestres e mesmo nese banco da praza onde dous vellos arranxan o mundo todas as tardes mentres miran pasar a vida.
Despois chega un ministro, un Parlamento e un Boletín Oficial, e parece que todo comeza nese intre. Pero non. A lei xa levaba tempo camiñando, igual ca eses regatos pequenos que atravesan os montes sen facer ruído ata converterse nun río ao que xa todos lle saben o nome.
A nova lei antitabaco é un deses ríos.
Fálase dela coma se fose unha relación de prohibicións. Que se non se poderá fumar aquí, que se tampouco acolá, que as terrazas, que as praias, que os parques. A conversa vai enchéndose de negacións, e as negacións teñen o costume de facer máis barullo ca as explicacións.
Mais quen se dedique á comunicación política sabe que as leis non gañan nin perden pola tinta coa que están escritas. Gañan ou perden pola historia que as acompaña.
Porque gobernar nunca consistiu unicamente en decidir. Gobernar foi sempre explicar. E explicar é unha arte vella, máis antiga ca a imprenta. Xa os cegos que ían de feira en feira sabían que a mesma historia podía facer rir, chorar ou pensar segundo quen a contase.
A política esquece ás veces esa lección tan sinxela.
Preséntase unha lei coma quen presenta un inventario. Unha lista de artigos, disposicións e sancións. E logo sorpréndese de que a cidadanía fale doutra cousa.
Porque mentres o Goberno fala de saúde pública, moitos escoitan liberdade. Mentres a Administración explica porcentaxes e estatísticas, o taberneiro pensa na mesa da terraza que quizais quede baleira, o fumador imaxina unha costume perdida e o veciño pregúntase se realmente era necesario cambiar o que levaba anos facendo.
Nese instante xa non se discute a lei. Discútese o seu significado.
E iso pertence ao territorio da comunicación.
Os bos consultores aprendemos cedo que unha sociedade non camiña detrás dun decreto. Camiña detrás dun relato que lle dea sentido ao esforzo.
Se a historia que se conta é a da prohibición, aparecerá inevitablemente quen se proclame defensor das liberdades. Se o relato fala de multas, a conversa xirará arredor das sancións. Mais se o relato cambia, cambia tamén a mirada.
Entón deixa de ser protagonista quen acende un cigarro.
Pasa a selo a nena que corre detrás dun balón nun parque sen respirar fume alleo.
O camareiro que leva toda a vida servindo cafés e que tamén ten dereito a rematar a xornada cos pulmóns un pouco máis limpos.
A avoa que xa bastante batalla libra coa respiración para atopar tamén fume onde foi buscar un anaco de sol.
As historias teñen esa marabillosa teima de ordenar o mundo mellor ca os regulamentos.
En Galicia sabemos ben que os camiños non se percorren porque alguén os debuxe nun mapa. Percórrense porque alguén conta que ao final hai unha fonte, unha carballeira ou unha casa onde sempre hai pan quente e conversa.
As leis funcionan igual.
A xente acepta mellor un camiño cando entende cara onde conduce.
Outro costume moderno consiste en comunicar todo o mesmo día. Convócase unha rolda de prensa, repártense unhas fotografías e créese que a misión rematou.
Mais as boas historias nunca comezan polo último capítulo.
Unha norma destas debería empezar a contarse meses antes de existir. Escoitando aos médicos, aos hostaleiros, ás asociacións de pacientes, aos mozos, ás familias. Non porque todos vaian pensar o mesmo, senón porque quen participa nunha conversa dificilmente sente que lle falaron desde arriba.
Na política hai unha palabra que vale máis ca a improvisación: anticipación.
Anticipar é saber que haberá quen vexa nesta lei unha intromisión. E, precisamente por iso, responder antes de que a sospeita medre.
Non con propaganda.
Con serenidade.
Con exemplos.
Con humanidade.
Porque hai unha diferenza enorme entre convencer e vencer.
Vencer pode conseguilo unha maioría parlamentaria.
Convencer require algo máis delicado: confianza.
E a confianza medra amodo, igual ca os castiñeiros. Nunca nace dunha orde. Sempre nace dunha conversación.
Ao cabo dos anos, cando esta lei sexa unha máis entre tantas outras, poucos lembrarán o número do artigo que prohibía fumar nunha terraza ou o apartado que ampliou os espazos sen fume. As leis, coma as follas das árbores, acaban mesturándose coa paisaxe ata que deixamos de reparar nelas.
O que permanecerá na memoria colectiva non será o texto publicado no Boletín Oficial. Permanecerá a maneira na que se explicou. Se a cidadanía sentiu que alguén lle falou con respecto, convidándoa a comprender un cambio compartido, ou se, pola contra, percibiu que simplemente se lle deu unha orde.
Entre esas dúas formas de gobernar existe toda a distancia que separa a autoridade da confianza.
Os vellos mariñeiros da Costa da Morte dicían que o faro non amansa o mar nin detén o temporal. O faro non manda sobre as ondas nin discute co vento. Limítase a facer unha cousa, e faina ben: ofrecer unha luz para que quen navega saiba onde está a costa e cara a onde debe dirixir o temón.
As leis deberían aspirar ao mesmo.
Non cambiarán por si soas os costumes, nin apagarán de súpeto os hábitos adquiridos durante décadas. Mais, se están acompañadas dunha comunicación honesta, paciente e intelixente, poden iluminar o camiño para que unha sociedade avance sen sentir que alguén a empurra desde atrás.
Porque gobernar nunca consistiu só en aprobar normas.
Gobernar é saber contar por que un pobo debe emprender unha viaxe.
E comunicar, como escribir ou como navegar, é unha forma de acender faros.
