Consultor de Comunicación Política Estratégica
Din os vellos mariñeiros que hai homes que morren dúas veces. A primeira, cando deixan de respirar. A segunda, cando deixan de incomodar. A primeira pertence á natureza. A segunda é obra dos vivos.
Con Castelao sucede algo extraordinario. Morreu lonxe da súa terra, en Bos Aires, levando Galicia na maleta e a saudade no peto. Pero o verdadeiro perigo non estaba naquela morte americana. O perigo comezou o día en que todos decidiron estar de acordo con el.
Non hai homenaxe máis sospeitosa ca unanimidade. Porque cando todos reivindican un home que pasou media vida discutindo co poder, algo merece ser preguntado. Que Castelao estamos lembrando?
¿O que debuxaba cegos e labregos para denunciar as inxustizas? ¿O deputado que percorreu Galicia defendendo o Estatuto de 1936? ¿O republicano que marchou ao exilio sen renunciar ás súas conviccións? ¿O político que escribiu Sempre en Galiza non como unha peza literaria, senón como un proxecto de país? ¿Ou ese Castelao domesticado que aparece unha vez ao ano nos discursos oficiais, limpo de toda aresta, convertido nun santo civil ao que todos poden rezar sen sentirse interpelados?
Hai unha arte que os gobernos aprenderon a perfección ao longo dos séculos. Non consiste en borrar a Historia, porque iso sería demasiado evidente. Consiste en administrala. En decidir que episodios merecen ser iluminados e cales convén deixar na penumbra. A memoria tamén é unha forma de poder.
A Xunta, como antes fixeron outros gobernos e como probablemente farán os que veñan, reivindica un Castelao impecable: o artista, o humanista, o defensor de Galicia e o referente moral. Todo iso é verdade. Pero non é toda a verdade.
Castelao non dedicou a súa vida a converterse nun símbolo institucional. Dedicouna a facer política. E facer política, para el, significaba discutir co poder, defender un autogoberno efectivo para Galicia, combater o centralismo, participar na construción da Segunda República e entender que a cultura só tiña sentido se servía para formar cidadáns libres. A súa obra literaria, os seus debuxos e os seus discursos forman parte dun mesmo proxecto intelectual. Separalos é deixar incompleta a súa figura.
Por iso resulta tan revelador que as Medallas Castelao leven o nome dun dos políticos máis influentes da historia contemporánea de Galicia e, ao mesmo tempo, apenas inviten a reflexionar sobre o pensamento político que deu sentido á súa vida pública. O nome permanece. O pensamento vaise esvaecendo.
Non fai falta falsificar a Historia para transformala. Abonda con seleccionar aquilo que se conta e aquilo que se cala. Ninguén nega que Castelao foi deputado. Ninguén oculta que participou activamente na defensa do Estatuto de 1936. Ninguén discute o seu compromiso republicano nin o seu papel no exilio. Simplemente, esas dimensións adoitan ocupar un lugar secundario fronte á imaxe amable, transversal e institucional do creador universal.
E, con todo, o verdadeiro Castelao era incómodo. Non escribía para adornar vitrinas nin para ilustrar discursos solemnes. Escribía para cambiar a realidade. Pensaba que Galicia debía gobernarse a si mesma, que a democracia necesitaba cidadáns conscientes e que a cultura era unha ferramenta de emancipación colectiva. Esa é a razón pola que segue sendo unha figura politicamente relevante case un século despois.
Quizais por iso a súa memoria esperta tanta unanimidade. Porque un Castelao reducido a símbolo cultural é patrimonio de todos. Un Castelao lido na súa integridade segue formulando preguntas incómodas sobre o autogoberno, a identidade política de Galicia, a distribución do poder e o papel das institucións. E as preguntas incómodas nunca son especialmente benvidas polo poder, sexa cal sexa a súa cor.
É posible que esta non sexa unha manipulación da súa figura no sentido estrito da palabra. Quizais sexa algo máis sutil: unha reinterpretación institucional que privilexia o consenso sobre o conflito, a memoria compartida sobre o debate político e o símbolo sobre o pensamento. Pero toda reinterpretación tamén implica unha renuncia.
Primeiro érguese un monumento. Despois ponse o seu nome nunha avenida. Máis tarde créase unha medalla. Finalmente, o homenaxeado convértese nun retrato que preside os actos oficiais mentres as ideas que defendera van desaparecendo do debate público.
Castelao escribiu para que Galicia pensase por si mesma. Ese era o corazón do seu legado. Quizais a mellor maneira de honralo non sexa multiplicar as homenaxes, senón recuperar a capacidade de discutir coas súas ideas, incluso cando incomodan.
Porque un país pode vivir rodeado de estatuas. O que dificilmente pode permitirse é esquecer por que decidiu levantalas.
